Exchange, Türkçe karşılığıyla Borsa, hisseler, döviz, altın, kripto ve tahvil gibi varlıkların alınıp satıldığı piyasadır. Kripto Ekosistemin Bitcoin, Ethereum ve binlerce Altcoin’in ülke para birimleri veya diğer kripto paralarla takas edildiği pazar yerleridir. Geleneksel borsalarda hisse senedi alım satımı yapıldığı gibi, kripto borsalarında da dijital varlıklar işlem görür. Merkezi (CEX) ve merkezsiz (DEX) olmak üzere iki ana türü vardır. Kullanıcılar, borsalar aracılığıyla kripto portföy oluşturur, yatırım yapar ve günlük alım satım gerçekleştirir. Exchange’ler, kripto ekosisteminin can damarıdır.
Merkezi Exchange (CEX) Nedir?
Merkezi borsalar, geleneksel şirket yapısında çalışır. Binance, Coinbase, Kraken, KuCoin gibi platformlar bu kategoridedir. Kullanıcılar, hesap açar ve KYC (Kimlik Doğrulama) sürecinden geçer. Kimlik belgesi, adres kanıtı ve selfie gibi dokümanlar istenir. Düzenleyici uyumluluk için zorunludur. Hesap onaylandıktan sonra, işlem yapılabilir.
Para yatırma işlemi, banka transferi veya kredi kartıyla yapılır. Türk Lirası, Dolar, Euro gibi fiat paralar kabul edilir. Kripto yatırımı için, cüzdandan borsa adresine transfer yapılır. Yatırılan varlıklar, borsanın kontrolündeki cüzdanlarda saklanır. Kullanıcı, private key sahibi değildir. “Not your keys, not your coins” prensibi burada geçerlidir.
Alım satım, emir defteri (order book) sisteminde gerçekleşir. Alıcılar ve satıcılar, fiyat teklifleri verir. Eşleşen emirler, otomatik olarak gerçekleşir. Limit emir, belirli fiyatta alım satım yapar. Market emir, anlık piyasa fiyatından işlem gerçekleştirir. Stop-loss emirleri, zarar durdurma stratejilerini otomatikleştirir. Gelişmiş trading araçları, profesyonel yatırımcılar için sunulur.
CEX’lerin avantajları belirgindir. Yüksek likidite, büyük işlemlerin kolayca gerçekleşmesini sağlar. Kullanıcı dostu arayüzler, yeni başlayanlar için idealdir. Müşteri desteği, sorunları hızla çözer. Fiat para desteği, kripto dünyasına giriş kapısı açar. Gelişmiş özellikler, futures, margin trading ve staking seçenekleri sunar.
Merkezsiz Exchange (DEX) Nedir?
Merkezsiz borsalar, akıllı sözleşmeler üzerinde çalışır. Uniswap, PancakeSwap, SushiSwap ve dYdX popüler örneklerdir. Hesap açma, KYC veya kimlik doğrulama gerektirmez. Kullanıcılar, cüzdanlarını doğrudan platforma bağlar. MetaMask, Trust Wallet gibi Web3 cüzdanları kullanılır. Tam anonimlik ve gizlilik sağlanır.
Likidite havuzları (liquidity pools), DEX’lerin temel mekanizmasıdır. Geleneksel emir defteri yoktur. Kullanıcılar, token çiftlerini havuza yatırır ve likidite sağlayıcı olur. Automated Market Maker (AMM) algoritması, fiyatları otomatik belirler. X*Y=K formülü, token dengesini korur. Swap işlemleri, bu havuzlardan gerçekleşir.
Swap (takas) işlemi basittir. Kullanıcı, takas edeceği token’ları seçer ve miktarı girer. Platform, anlık kur hesaplar ve slippage toleransı gösterir. Cüzdan onayı verildikten sonra, akıllı sözleşme çalışır. İşlem, blokzincir üzerinde doğrulanır. Tüm süreç, kullanıcının kontrolündedir. Varlıklar, kendi cüzdanında kalır.
DEX avantajları, merkezsizlik ve güvenlik odaklıdır. Hack riski düşüktür çünkü merkezi sunucu yoktur. Kullanıcı her zaman private key sahibidir. Sansür direnci vardır, kimse hesap donduramaz. Yeni token’lar hızla listelenir, onay süreci yoktur. Şeffaflık, tüm işlemler blokzincirde görünür.
CEX vs DEX Karşılaştırması
Likidite açısından CEX üstündür. Binance gibi büyük borsalar, milyarlarca dolarlık günlük hacim görür. Dar spread’ler, maliyet avantajı sağlar. DEX’lerde likidite, havuz büyüklüğüne bağlıdır. Küçük token’larda yüksek slippage yaşanabilir. Ancak Layer 2 çözümleriyle DEX likiditesi artmaktadır.
Güvenlik perspektifi farklıdır. CEX’ler, hack hedefidir. Mt. Gox, Bitfinex gibi büyük saldırılar yaşanmıştır. Milyarlarca dolar çalınmıştır. DEX’lerde merkezi hedef olmadığından, büyük çaplı hack zorludur. Ancak akıllı sözleşme açıkları, rug pull riskleri mevcuttur. Her iki sistemde de dikkatli olunmalıdır.
Maliyet karşılaştırması karmaşıktır. CEX’ler, işlem komisyonu alır (genellikle yüzde 0.1-0.5). VIP seviyesinde indirimler vardır. Yatırma ve çekme ücretleri eklenebilir. DEX’lerde platform komisyonu düşüktür (yüzde 0.25-0.3) ancak gas fee ekstra maliyettir. Ethereum ağında yüksek, BSC veya Polygon’da düşüktür.
Exchange Kullanım Senaryoları
Fiat-to-crypto dönüşümü, CEX’lerde kolaydır. Türk Lirası ile Bitcoin almak, Binance TR, BTCTurk, Paribu gibi platformlarda mümkündür. Banka kartı entegrasyonu, anında alım sağlar. DEX’lerde fiat desteği yoktur, önce stablecoin alınması gerekir. Yeni başlayanlar için CEX, giriş noktasıdır.
Trading ve yatırım stratejileri, CEX’lerde daha gelişmiştir. Teknik analiz araçları, grafik göstergeleri ve oto-trade botları mevcuttur. Futures ve margin trading, kaldıraçlı işlem imkanı verir. DEX’ler, spot trading odaklıdır ancak dYdX gibi platformlar perpetual futures sunar. DeFi yield farming, DEX’lerde yaygındır.
Privacy odaklı kullanıcılar, DEX tercih eder. KYC olmadan işlem yapmak, finansal gizlilik sağlar. VPN ve Tor kullanımıyla tam anonimlik mümkündür. Hükümet sansürü veya hesap dondurma riski yoktur. Kısıtlayıcı bölgelerde yaşayanlar için alternatiftir.
Exchange Seçerken Dikkat Edilmesi Gerekenler
Güvenlik önlemleri incelenmelidir. İki faktörlü kimlik doğrulama (2FA), zorunlu olmalıdır. Whitelist adresi özelliği, yanlış transfer riskini azaltır. Soğuk cüzdan saklama oranı, borsa güvenilirliğini gösterir. Geçmiş hack olayları araştırılmalıdır. Sigorta fonu varlığı, kullanıcı koruması sağlar.
Likidite ve işlem hacmi önemlidir. Düşük hacimli borsalarda, alım satım zorlaşır. Geniş spread’ler, maliyet artırır. CoinMarketCap ve CoinGecko’da hacim sıralaması kontrol edilmelidir. Sahte hacim (wash trading) yapan borsalardan kaçınılmalıdır.
Ücret yapısı karşılaştırılmalıdır. Trading komisyonu, yatırma ve çekme ücretleri hesaplanmalıdır. VIP seviyeleri ve indirim fırsatları değerlendirilmelidir. Native token kullanımı, komisyon indirimi sağlayabilir. DEX’lerde gas fee hesaplanmalı ve ağ seçimi yapılmalıdır.
Düzenleyici uyumluluk ve lisans önemlidir. MiCA, SEC düzenlemelerine uygun borsalar güvenilirdir. Türkiye’de SPK iznine sahip platformlar tercih edilmelidir. Lisanssız borsalar, ani kapanma riski taşır. Kullanıcı yorumları ve topluluk güveni, platform seçiminde etkilidir.
Exchange’ler, kripto ekosisteminin temel altyapısıdır. Merkezi ve merkezsiz seçenekler, farklı ihtiyaçlara cevap verir. Güvenlik, likidite ve maliyet dengesini göz önünde bulundurarak platform seçimi yapılmalıdır.
